KhabarOnline Reviews Historical Narratives Regarding Imam Reza’s Journey to Khorasan

ورود امام رضا(ع) به نیشابور، نقل حدیث سلسلهالذهب در میان انبوه مشتاقان، جاریشدن چشمه در دهسرخ و تعیین محل دفن آن حضرت در سناباد، از مهمترین روایتهای نقلشده درباره سفر تاریخی ایشان به خراسان است؛ سفری که افزون بر جایگاه دینی و حدیثی، با شکلگیری تدریجی شهر مشهد و تبدیل آن به یکی از مهمترین کانونهای زیارت در ایران پیوند خورده است.

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، سفر امام رضا(ع) به خراسان، تنها عبور از شهرها و آبادیها نبود؛ در نیشابور، حدیث توحید و ولایت در میان انبوه مشتاقان روایت شد و در سناباد، مکانی برای آرامگاه ابدی آن حضرت مشخص شد. روایتهایی که از دهسرخ تا توس نقل شدهاند، بخشی از پیشینه معنوی و تاریخی مشهد امروز را بازگو میکنند.

بنابر روایت حوزه، هفتم جمادیالاول، سالروز ورود امام رضا(ع) به نیشابور، فرصتی برای بازخوانی روایتهایی است که از استقبال گسترده مردم و محدثان این شهر از امام هشتم شیعیان حکایت دارند. در منابع تاریخی و حدیثی، علاوه بر نقل حدیث توحید و تبیین جایگاه ولایت، از عبور امام(ع) از دهسرخ، حضور ایشان در سناباد و پیشبینی تبدیل محل دفن آن حضرت به زیارتگاه شیعیان نیز سخن گفته شده است.

در کتاب «تاریخ نیشابور» آمده است که امام رضا(ع) هنگام ورود به نیشابور، بر مرکبی سیاهوسفید سوار بود که مهدی پوشیده از نقره خالص بر آن قرار داشت.

در مسیر حرکت امام(ع)، دو تن از حافظان حدیث به نامهای ابوزرعه رازی و محمد بن اسلم توسی، در حالی که مهار مرکب ایشان را در دست داشتند، درخواست کردند سایبان کنار زده شود تا بتوانند چهره آن حضرت را ببینند و حدیثی از ایشان بشنوند.

آنان خطاب به امام رضا(ع) گفتند: «ای سرور ما و ای پیشوایی از نسل پاک پیامبر(ص)، تو را به حق اجداد پاکت سوگند میدهیم که سایبان را کنار بزنی تا جمال مبارکت را ببینیم و حدیثی از نیاکانت برای ما روایت کنی تا یادگاری از شما داشته باشیم.»

بر اساس این روایت، امام رضا(ع) فرمان توقف مرکب را داد و سایبان را کنار زد. با آشکارشدن چهره آن حضرت، جمعیت حاضر برای دیدن ایشان گرد آمدند. در گزارشهای نقلشده، از حضور گسترده مردم، ابراز شوق حاضران و اشک شادی برخی از آنان یاد شده است.

ازدحام جمعیت و اشتیاق مردم به شنیدن سخنان امام(ع) چنان بود که نقل حدیث تا ساعاتی ادامه یافت. سرانجام، نویسندگان و قضات از مردم خواستند سکوت کنند تا سخن فرزند پیامبر(ص) را بشنوند و آن را ثبت کنند.

در برخی نقلها، شمار قلمدانهای حاضر در این اجتماع ۲۴ هزار ذکر شده است؛ آماری که گستردگی استقبال از امام رضا(ع) و اهمیت نقل حدیث در میان محدثان آن روزگار را نشان میدهد.

امام هشتم(ع) در ادامه، حدیثی را با سلسله راویانی از خاندان پیامبر(ص) نقل کرد که در منابع اسلامی به «حدیث سلسلهالذهب» شهرت یافته است. متن مشهور این حدیث چنین است:

«لا إلهَ إلّا اللهُ حِصنی، فَمَن قالَها دَخَلَ حِصنی، وَمَن دَخَلَ حِصنی أَمِنَ مِن عَذابی.»

یعنی: «لا إله إلا الله» دژ استوار من است؛ هر کس این کلمه را بر زبان آورد، وارد دژ من شده و هر کس به دژ من وارد شود، از عذاب من در امان خواهد بود.

در این روایت، امام رضا(ع) حدیث را از پدر بزرگوارش امام موسی کاظم(ع)، از امام جعفر صادق(ع)، امام محمد باقر(ع)، امام سجاد(ع)، امام حسین(ع) و امیرالمؤمنین علی(ع) نقل میکند. امیرالمؤمنین(ع) نیز آن را از پیامبر اکرم(ص) و ایشان از جبرئیل روایت کردهاند که سخن خداوند را بازگو میکند.

در ادامه این واقعه، در نقل منسوب به کتاب «امالی» شیخ، امام رضا(ع) پس از بیان حدیث توحید، سر از سایبان بیرون آورد و فرمود:

این عبارت به معنای آن است که ورود به دژ توحید، شرایطی دارد و امام رضا(ع) خود را یکی از آن شرایط معرفی میکند. در تفسیر شیعی این روایت، پذیرش ولایت و امامت اهلبیت(ع) از الزامات تحقق توحید و رهایی از عذاب الهی دانسته شده است.

بدینترتیب، حدیث سلسلهالذهب در کنار تأکید بر یگانگی خداوند، بر پیوند اعتقاد به توحید با پذیرش هدایت الهی و جایگاه امامت نیز دلالت دارد.

در روایتی دیگر که در کتاب «عیون اخبار الرضا» آمده است، امام رضا(ع) از پدران خود تا امیرالمؤمنین(ع) و پیامبر اکرم(ص) نقل میکند که خداوند متعال فرموده است:

«وَلایَةُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طالِبٍ حِصْنِی، فَمَنْ دَخَلَ حِصْنِی أَمِنَ مِنْ عَذَابِی.»

یعنی: «ولایت علی بن ابیطالب دژ محکم من است؛ هر کس وارد دژ من شود، از عذابم ایمن خواهد بود.»

این روایت که به حدیث ولایت شهرت دارد، در کنار حدیث سلسلهالذهب، جایگاه ولایت امیرالمؤمنین(ع) را در منظومه اعتقادی شیعه برجسته میکند. در مجموع، نقل این احادیث در نیشابور را میتوان از مهمترین فرازهای علمی و معنوی سفر امام رضا(ع) به خراسان دانست.

در ادامه مسیر سفر امام رضا(ع) از نیشابور به سوی مرو، دهسرخ از جمله مکانهایی است که در روایتهای مربوط به این سفر از آن نام برده شده است.

اباصلت هروی نقل میکند که هنگام رسیدن امام(ع) به دهسرخ، همراهان یادآور شدند که وقت نماز ظهر فرا رسیده است. امام رضا(ع) از مرکب پیاده شد و برای تهیه آب دستور داد آب بیاورند. هنگامی که همراهان اعلام کردند آبی در اختیار ندارند، آن حضرت با دست مبارک خود زمین را حفر کرد و چشمهای از آن جاری شد.

بر اساس این روایت، چشمهای که در دهسرخ پدید آمد، از آثار باقیمانده از حضور امام رضا(ع) در این منطقه دانسته شده است. این گزارش در شمار روایتهایی قرار دارد که در فرهنگ زیارتی و نقلهای مربوط به مسیر سفر امام هشتم(ع) به خراسان جایگاه ویژهای یافتهاند.

از دیگر فرازهای نقلشده در مسیر سفر امام رضا(ع)، رسیدن ایشان به سناباد و توقف در نزدیکی کوهی است که سنگ آن برای ساخت ظروف و وسایل مختلف استفاده میشد.

در روایتها آمده است که امام(ع) به این کوه تکیه داد و درباره بهرهمندی مردم از سنگ آن دعا کرد:

«اللّهُمَّ انْفَعْ بِهِ وَبارِکْ فیما یُنْحَتُ مِنْهُ الْقُدُورُ...»

مضمون این دعا چنین است: «خداوندا، مردم را بهوسیله این کوه بهرهمند کن و در آنچه از سنگ آن برای ساخت دیگها و ظروف تراشیده میشود، برکت قرار بده.»

در ادامه این گزارش، امام رضا(ع) دستور داد ظرفی از سنگ همان کوه برای پخت غذای ایشان ساخته شود و فرمود:

بر پایه این روایت، استفاده از سنگ کوه برای ساخت ظروف در میان مردم گسترش یافت و این کار با دعای امام رضا(ع) برای برکت و بهرهمندی مردم پیوند داده شد.

برای شناخت جایگاه سناباد در سفر امام رضا(ع)، آشنایی با پیشینه جغرافیایی توس و نوغان اهمیت دارد. در منابع تاریخی، توس نام ناحیهای گسترده در خراسان بوده که شهرها و آبادیهای متعددی را در بر میگرفت. نوغان نیز یکی از مراکز مهم این محدوده به شمار میرفت و سناباد در نزدیکی آن قرار داشت.

Source report from KhabarOnline. Iranian Ground Report does not independently verify source-feed items.